De sequens Dies Irae (mp3 – bron) maakt onderdeel uit van de Requiemmis, de mis die wordt opgedragen voor de overledenen. In dreigende woorden wordt het laatste oordeel aangekondigd: “Dag van toorn, dag waarop de wereld in as zal vergaan”. Op die dag, waarop de geschiedenis zal eindigen, zal de schepping rekenschap afleggen tegenover haar Schepper. Wie kan in zo’n oordeel bestaan? Het is daarom niet verwonderlijk dat in het laatste gedeelte van de tekst gebeden wordt voor de zielerust van de overledene.
De tekst van het Dies Irae is talloze malen getoonzet; vaak als onderdeel van een Requiem. Het oudste Requiem waarin het Dies Irae is opgenomen is dat van Antoine Brumel (c.1460-1512/3) (mp3 – bron). In de loop van de muziekgeschiedenis werd de binding met de gregoriaanse melodie steeds minder sterk. De Italiaanse componist Antoni Lotti (1660-1740), bijvoorbeeld, heeft in zijn Requiem geheel nieuwe muziek gecomponeerd voor het Dies Irae: (mp3 – bron). Van iets later datum is de bekende toonzetting van Mozart. Zijn Requiem heeft meer het karakter van een persoonlijk document dan van liturgische muziek. Mozart gebruikte daarbij meer dan zijn voorgangers expressieve middelen om het overweldigende van het Dies Irae te verklanken (mp3 – bron). Die ontwikkeling wordt doorgezet in de negentiende eeuw, waarin de aanpak steeds megalomaner wordt. Een indrukwekkend hoogtepunt is het Dies Irae (1874) van Giuseppe Verdi (1813-1901), waarin het oordeel met donderend geweld wordt aangekondigd (hier in een uitvoering onder leiding van Claudio Abbado):
We zagen dat de tekst van het Dies Irae los van de oorspronkelijke melodie gebruikt bleef worden. Het omgekeerde is ook veelvuldig gebeurd: de gregoriaanse melodie is in talloze instrumentale werken opgenomen, met name het openingsmotief (mp3 – bron). In de negentiende-eeuwse Romantiek, waarin zaken als vergankelijkheid, waanzin, morbiditeit, ruïnes, nacht en dood grote aantrekkingskracht uitoefenden op kunstenaars, werd deze melodie geliefd als symbool voor dreiging, dood en duisternis. Het vroegste voorbeeld is te vinden in het vijfde deel van de Symphonie Fantastique (1830) van Hector Berlioz, waarin hij een droom van een heksensabbat verklankt (mp3 – bron). Een ander beroemd voorbeeld is de Dance Macabre van Camille Saint-Saëns, een symfonisch gedicht dat een gedicht van Henri Cazalis over de dood als programma heeft (mp3 – bron). Ook een componist als Sergej Rachmaninov (1873-1943) was geobsedeerd door het thema. In vele van zijn instrumentale werken is het in een of andere vorm verwerkt. Zo ook in het symfonisch gedicht The Isle of the Dead (1909), dat hij componeerde naar aanleiding van het schilderij Die Toteninsel van Arnold Böcklin. Na een climax volgt een passage waarin één voor één verschillende instrumenten uit het orkest het thema inzetten (mp3 – bron).
Böcklin – Toteninsel (derde versie, 1883)
Wie veel naar negentiende- en twintigste-eeuwse orkestmuziek luistert doet er goed aan het openingsmotief van het Dies Irae goed in zijn geheugen te prenten. Het duikt op allerlei plaatsen op.
Aanbevolen cd’s
Meer info: Amazon.com
Meer info: Bol.com of Amazon.com
Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com
Meer info: Bol.com of Amazon.com
