Romantiek

Over muziek uit de Romantiek. Hoewel strikt genomen niet alle negentiende-eeuwse muziek tot de Romantiek gerekend kan worden, wordt deze term toch vaak als verzamelnaam genomen voor de muziek uit de negentiende eeuw als geheel.

De sequens Dies Irae (mp3bron
Gregorian Chant - Sequences
Gregorian Chant – Sequences. Door: Capella Antiqua München; Konrad Ruhland (Sony SBK 61868)
)
maakt onderdeel uit van de Requiemmis, de mis die wordt opgedragen voor de overledenen. In dreigende woorden wordt het laatste oordeel aangekondigd: “Dag van toorn, dag waarop de wereld in as zal vergaan”. Op die dag, waarop de geschiedenis zal eindigen, zal de schepping rekenschap afleggen tegenover haar Schepper. Wie kan in zo’n oordeel bestaan? Het is daarom niet verwonderlijk dat in het laatste gedeelte van de tekst gebeden wordt voor de zielerust van de overledene.

De tekst van het Dies Irae is talloze malen getoonzet; vaak als onderdeel van een Requiem. Het oudste Requiem waarin het Dies Irae is opgenomen is dat van Antoine Brumel (c.1460-1512/3) (mp3bron
Antoine Brumel - Missa
Antoine Brumel – Missa “Et ecce terrae motus”, Sequentia “Dies Irae”. Door: Huelgas Ensemble; Paul van Nevel (Sony SK 46348)

Meer info: Amazon.com
)
. In de loop van de muziekgeschiedenis werd de binding met de gregoriaanse melodie steeds minder sterk. De Italiaanse componist Antoni Lotti (1660-1740), bijvoorbeeld, heeft in zijn Requiem geheel nieuwe muziek gecomponeerd voor het Dies Irae: (mp3bron
Antonio Lotti - Requiem
Antonio Lotti – Requiem. Door: Balthasar-Neumann-Chor und -Ensemble; Thomas Hengelbrock (Deutsche Harmonia Mundi 05472 77507 2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com
)
. Van iets later datum is de bekende toonzetting van Mozart. Zijn Requiem heeft meer het karakter van een persoonlijk document dan van liturgische muziek. Mozart gebruikte daarbij meer dan zijn voorgangers expressieve middelen om het overweldigende van het Dies Irae te verklanken (mp3bron
W.A. Mozart - Requiem
W.A. Mozart – Requiem. Door: Philippe Herreweghe (Harmonia Mundi France HMX 2901620)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com
)
. Die ontwikkeling wordt doorgezet in de negentiende eeuw, waarin de aanpak steeds megalomaner wordt. Een indrukwekkend hoogtepunt is het Dies Irae (1874) van Giuseppe Verdi (1813-1901), waarin het oordeel met donderend geweld wordt aangekondigd (hier in een uitvoering onder leiding van Claudio Abbado):

We zagen dat de tekst van het Dies Irae los van de oorspronkelijke melodie gebruikt bleef worden. Het omgekeerde is ook veelvuldig gebeurd: de gregoriaanse melodie is in talloze instrumentale werken opgenomen, met name het openingsmotief (mp3bron
Gregorian Chant - Sequences
Gregorian Chant – Sequences. Door: Capella Antiqua München; Konrad Ruhland (Sony SBK 61868)
)
. In de negentiende-eeuwse Romantiek, waarin zaken als vergankelijkheid, waanzin, morbiditeit, ruïnes, nacht en dood grote aantrekkingskracht uitoefenden op kunstenaars, werd deze melodie geliefd als symbool voor dreiging, dood en duisternis. Het vroegste voorbeeld is te vinden in het vijfde deel van de Symphonie Fantastique (1830) van Hector Berlioz, waarin hij een droom van een heksensabbat verklankt (mp3bron
Berlioz - Symphonie Fantastique
Berlioz – Symphonie Fantastique. Door: New York Philharmonic; Zubin Mehta (Decca 448 987-2)
)
. Een ander beroemd voorbeeld is de Dance Macabre van Camille Saint-Saëns, een symfonisch gedicht dat een gedicht van Henri Cazalis over de dood als programma heeft (mp3bron
Saint-Saëns - Dance Macabre
Saint-Saëns – Dance Macabre. Door: Philharmonia Orchestra, Charles Dutoit – Royal Philharmonic Orchestra, Kyung Wha Chung (Decca 425 021-2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com
)
. Ook een componist als Sergej Rachmaninov (1873-1943) was geobsedeerd door het thema. In vele van zijn instrumentale werken is het in een of andere vorm verwerkt. Zo ook in het symfonisch gedicht The Isle of the Dead (1909), dat hij componeerde naar aanleiding van het schilderij Die Toteninsel van Arnold Böcklin. Na een climax volgt een passage waarin één voor één verschillende instrumenten uit het orkest het thema inzetten (mp3bron
Rachmaninov - Symphony No.1 - Isle of the Dead
Rachmaninov – Symphony No.1 – Isle of the Dead. Door: The Philharmonia; Jacek Kaspszyk (Collins 12132)
)
.

Böcklin - Toteninsel (derde versie, 1883)
Böcklin – Toteninsel (derde versie, 1883)

Wie veel naar negentiende- en twintigste-eeuwse orkestmuziek luistert doet er goed aan het openingsmotief van het Dies Irae goed in zijn geheugen te prenten. Het duikt op allerlei plaatsen op.

Aanbevolen cd’s

Antoine Brumel - Missa
Antoine Brumel – Missa “Et ecce terrae motus”, Sequentia “Dies Irae”. Door: Huelgas Ensemble; Paul van Nevel (Sony SK 46348)

Meer info: Amazon.com

Antonio Lotti - Requiem
Antonio Lotti – Requiem. Door: Balthasar-Neumann-Chor und -Ensemble; Thomas Hengelbrock (Deutsche Harmonia Mundi 05472 77507 2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com

W.A. Mozart - Requiem
W.A. Mozart – Requiem. Door: Philippe Herreweghe (Harmonia Mundi France HMX 2901620)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com

Saint-Saëns - Dance Macabre
Saint-Saëns – Dance Macabre. Door: Philharmonia Orchestra, Charles Dutoit – Royal Philharmonic Orchestra, Kyung Wha Chung (Decca 425 021-2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com

Verdi - Messa da Requiem
Verdi – Messa da Requiem. Door: Claudio Abbado (EMI CDC 5 57168 2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com

DVD Verdi Requiem
DVD Verdi Requiem. Door: Claudio Abbado (EMI 926949)

Meer info: Bol.com

Programmamuziek

Het symfonisch gedicht Phaéton van Camille Saint-Saëns, dat in de vorige bijdrage besproken werd, is een voorbeeld van programmamuziek. Dat is muziek waar de componist een programma bij levert. Zowel het genre van het symfonisch gedicht als de term programmamuziek zijn geïntroduceerd door de componist Franz Liszt (1811-1868). Liszt omschreef het programma als een

voorwoord dat aan een instrumentaal muziekstuk wordt toegevoegd, waardoor de componist de luisteraar wil behoeden voor een verkeerde poëtische interpretatie, en zijn aandacht wil richten op de poëtische idee van het hele werk, of van een bepaald gedeelte van het werk.

Het komt er op neer dat de componist de luisteraar vooraf een aanwijzing in taal geeft om het muziekstuk te begrijpen. Het programma van Phaéton luidt:

Phaéton heeft de besturing van de zonnewagen gekregen. Maar zijn onbekwame handen brengen de paarden van het rechte pad af. De vlammende wagen, buiten zijn koers geraakt, nadert de aarde. Heel de wereld gaat brandend te gronde, totdat Jupiter met zijn bliksem de roekeloze Phaéton treft.

Zoals we zagen is in het symfonisch gedicht van Saint-Saëns de gang van het verhaal min of meer op de voet te volgen. Zelfs de bliksem van de oppergod is aan te wijzen (maat 247 (mp3bron
Saint-Saëns - Dance Macabre
Saint-Saëns – Dance Macabre. Door: Philharmonia Orchestra, Charles Dutoit – Royal Philharmonic Orchestra, Kyung Wha Chung (Decca 425 021-2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com
)
). Maar het is lang niet altijd het geval dat een programma zo concreet is. Liszt zelf schreef meer beschouwende programma’s. Bij zijn symfonisch gedicht Orpheus (1854) bijvoorbeeld, beschrijft hij Orpheus als symbool voor de Kunst, die de mensheid op een hoger plan kan brengen. Het is volgens Liszt de taak van de Kunst om driften en instincten te overwinnen. Het is dan ook niet mogelijk om in dit stuk de mythe van Orpheus op de voet te volgen. Het is veeleer bedoeld als verklanking van deze kunstopvatting. We moeten er dus voor oppassen om de relatie tussen het programma en de klinkende muziek al te simpel op te vatten. Het programma is geen letterlijke ‘vertaling’ van de muziek, maar meer een soort gelijkenis of analogie, die over hetzelfde gaat als de muziek.

De programmamuziek zoals bedoeld door Liszt komt tot een einde aan het begin van de twintigste eeuw. Een componist als Mahler kon er niet goed mee uit de voeten. Hij wilde ideeën uitdrukken in muziek zonder dat er een begeleidende tekst bij nodig was. De goede luisteraar zou toch wel begrijpen waar de muziek over ging. Zijn eerste symfonie presenteerde hij in eerste instantie als ’symfonisch gedicht’, maar zonder programma. Toen het publiek hem toch om een programma vroeg, gaf hij de symfonie de naam Titan en voorzag de delen van omschrijvingen. Zo schreef hij bij de inleiding van het eerste deel: “Das Erwachen der Natur” (Het ontwaken der natuur) (mp3bron
Liszt: Les Preludes, Orpheus, Tasso, Festklänge
Liszt: Les Preludes, Orpheus, Tasso, Festklänge. Door: Rundfunk-Sinfonieorchester Berlin; Rafael Frühbeck de Burgos (BIS BIS-CD-1117)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com
)
. Maar toen het publiek deze aanduidingen al te één-dimensionaal opvatte en dacht dat het om niet meer ging dan een verklanking van een lieflijke lente-scène met jachthoorns en vogelgeluidjes, schrapte Mahler zijn omschrijvingen weer en gaf de delen puur muzikale benamingen. Voor de juiste verstaander zou de muziek voor zichzelf spreken.

Aanbevolen cd’s

Saint-Saëns - Dance Macabre
Saint-Saëns – Dance Macabre. Door: Philharmonia Orchestra, Charles Dutoit – Royal Philharmonic Orchestra, Kyung Wha Chung (Decca 425 021-2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com

Liszt: Les Preludes, Orpheus, Tasso, Festklänge
Liszt: Les Preludes, Orpheus, Tasso, Festklänge. Door: Rundfunk-Sinfonieorchester Berlin; Rafael Frühbeck de Burgos (BIS BIS-CD-1117)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com

Mahler: Symphony No. 1
Mahler: Symphony No. 1. Door: San Francisco Symphony Orchestra; Michael Tilson Thomas (San Francisco Symphony 821936-0002-2-9)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com

Aanbevolen boeken en bladmuziek

De volledige partituur van het symphonisch gedicht Orpheus van Liszt inclusief programma, is beschikbaar op Scribd: Franz Liszt – Orpheus.

Het symfonisch gedicht Phaéton, dat Camille Saint-Saëns in 1873 schreef, is gebaseerd op de gelijknamige mythe uit de Griekse oudheid. Om aan critici te bewijzen dat hij de zoon van de zonnegod is, vraagt Phaéton zijn vader Helios toestemming om voor één dag diens zonnewagen te mogen besturen. Op grond van eerder gedane beloften geeft Helios met tegenzin toestemming. Het is natuurlijk een hele opgave om de zon in bedwang te houden. Phaéton ondervindt daarom al snel de rampzalige gevolgen van zijn jeugdige overmoed. Hij is de onstuimige paarden niet de baas, waardoor hij met zon en al te dicht bij de aarde komt, zodat deze verschroeit. Zo wordt door deze mythe terloops het ontstaan van de Sahara en de huidskleur van de Ethiopiërs verklaard. Het eind van het liedje is dat Zeus ingrijpt door Phaéton met zijn bliksem te treffen, waarna hij in de rivier de Eridanus stort. Zijn heengaan wordt beweend door riviernymfen, die hem begraven.

Het is natuurlijk interessant om na te gaan hoe Saint-Saëns de elementen uit deze mythe heeft verwerkt in zijn symfonisch gedicht.

Na een korte inleiding zetten de strijkers in met een ritme dat overduidelijk refereert aan het galop van de paarden: (mp3bron
Saint-Saëns - Dance Macabre
Saint-Saëns – Dance Macabre. Door: Philharmonia Orchestra, Charles Dutoit – Royal Philharmonic Orchestra, Kyung Wha Chung (Decca 425 021-2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com
)
. Even later laten de trompetten een heldhaftig thema horen (mp3bron
Saint-Saëns - Dance Macabre
Saint-Saëns – Dance Macabre. Door: Philharmonia Orchestra, Charles Dutoit – Royal Philharmonic Orchestra, Kyung Wha Chung (Decca 425 021-2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com
)
. Het gaat allemaal fantastisch; de dag kan niet meer stuk. Maar al snel klinken er onheilspelbare geluiden en wordt de muziek onrustiger (mp3bron
Saint-Saëns - Dance Macabre
Saint-Saëns – Dance Macabre. Door: Philharmonia Orchestra, Charles Dutoit – Royal Philharmonic Orchestra, Kyung Wha Chung (Decca 425 021-2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com
)
. Dan neemt Saint-Saëns even afstand. Het is alsof de toeschouwers die het toneel gadeslaan een treurzang aanheffen wanwege het dreigende onheil. Een tweede thema verschijnt in de hoorns: (mp3bron
Saint-Saëns - Dance Macabre
Saint-Saëns – Dance Macabre. Door: Philharmonia Orchestra, Charles Dutoit – Royal Philharmonic Orchestra, Kyung Wha Chung (Decca 425 021-2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com
)
. Maar dan wordt de verhaallijn weer hernomen en bevinden we ons weer midden in het tumult, met als climax het ingrijpen van Zeus (zijn bliksem wordt verklankt door de fluiten), waarna de onvermijdelijke val van Phaéton in een reeks dalende lijnen tot zijn roemloos einde voert: (mp3bron
Saint-Saëns - Dance Macabre
Saint-Saëns – Dance Macabre. Door: Philharmonia Orchestra, Charles Dutoit – Royal Philharmonic Orchestra, Kyung Wha Chung (Decca 425 021-2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com
)
. Dan klinkt opnieuw het tweede thema als een klaagzang van de riviernymfen: (mp3bron
Saint-Saëns - Dance Macabre
Saint-Saëns – Dance Macabre. Door: Philharmonia Orchestra, Charles Dutoit – Royal Philharmonic Orchestra, Kyung Wha Chung (Decca 425 021-2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com
)
. Helemaal tot slot klinkt nog een keer het eerste thema. Van de heldhaftigheid en kracht waarmee het voor het eerst klonk, is echter niet veel meer over: (mp3bron
Saint-Saëns - Dance Macabre
Saint-Saëns – Dance Macabre. Door: Philharmonia Orchestra, Charles Dutoit – Royal Philharmonic Orchestra, Kyung Wha Chung (Decca 425 021-2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com
)
.

Aanbevolen cd’s

Saint-Saëns - Dance Macabre
Saint-Saëns – Dance Macabre. Door: Philharmonia Orchestra, Charles Dutoit – Royal Philharmonic Orchestra, Kyung Wha Chung (Decca 425 021-2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com

Aanbevolen boeken en bladmuziek

De volledige partituur van Phaéton is gratis te downloaden bij Petrucci Library: Phaéton.