Renaissance

Over muziek uit de Renaissance (1400-1600).

Straatkreten

U hoeft maar in de buurt van een vliegveld te wonen om te weten dat geluidsoverlast in onze gemotoriseerde tijd een behoorlijk probleem kan zijn. Ook in vroeger tijden was het niet overal rustig en stil. In grote steden zoals Londen en Parijs liet iedereen die iets aan de man wilde brengen zich om het hardst horen om toch vooral de aandacht te trekken van potentiele klanten. En dan waren er ook nog bedelaars en straatmuzikanten die naar hartelust meededen in de kakofonie. Het was soms zelfs zo erg dat er wetten werden uitgevaardigd om al dit straatgeluid in te dammen.

<em>London Street Cries</em> door William Hogarth, 18de eeuw.

London Street Cries (detail). Door William Hogarth, 18de eeuw.

Al deze kooplieden hadden hun eigen melodietjes, die soms van vader op zoon werden doorgegeven. Behalve afkeer, wekte dat bij sommige componisten ook de interesse. Er is een aantal laat-zestiende-eeuwse vocale composities waarin dit soort straatkreten verwerkt zijn. Clément Jannequin schreef Les Cries de Paris (mp3bron
Les cris de Paris
Les cris de Paris. Door: Ensemble Clément Janequin; Dominique Visse (Harmonia Mundi France HAR 1951072)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com
)
, en de Engelse componisten Weelkes, Gibbons en Dering schreven composities met de straatkreten van London; bij elkaar meer dan 150 verschillende. Een kleine inventarisatie van wat er zoal werd aangeprezen in de composities van de drie laatstgenoemden:

  • 13 soorten vis
  • 18 soorten fruit
  • 11 soorten groente
  • 14 huishoudelijke artikelen
  • 13 kledingstukken
  • etc.

Na ons een goede morgen gewenst te hebben, begint Orlando Gibbons (1583-1625) zijn Cries of London met viskreten: “New mussels, new lilywhite mussels. Hot codlings, hot. New cockles, new great cockles. New great sprats, new…” (mp3bron
The Cries of London
The Cries of London. Door: Theatre of Voices, Fretwork; Paul Hillier (Harmondia Mundi HMU 907214)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com
)
, waarna allerlei andere artikelen en diensten volgen.

Ook in sommige twintigste-eeuwse composities zijn straatkreten verwerkt. Zo gebruikte de Engelse componist Ralph Vaughan Williams (1872-1958) in het tweede deel van A London Symphony de melodie van een lavendel-kreet. De Italiaan Luciano Berio (1925-2003) pubilceerde in 1974 zijn eigen Cries of London, met uitroepen van marktkooplui. In deel 4 wordt knoflook aangeprezen: (mp3bronavantgardeproject.org).

Aanbevolen cd’s en dvd’s

The Cries of London
The Cries of London. Door: Theatre of Voices, Fretwork; Paul Hillier (Harmondia Mundi HMU 907214)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com

Vaughan Williams - A London Symphony
Vaughan Williams – A London Symphony. Door: London Symphony Orchestra; Richard Hickox (Chandos CHA 9902)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com

Les cris de Paris
Les cris de Paris. Door: Ensemble Clément Janequin; Dominique Visse (Harmonia Mundi France HAR 1951072)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com

Aanbevolen boeken en bladmuziek

Een fascinerend boek over geluid is geschreven door de Canadese componist Raymond Murray Schafer. Hierin analyseert hij de geluiden die op het land en in de stad te horen zijn (de ’soundscape’). Daarnaast onderzoekt hij hoe deze soundscape in de loop van de eeuwen veranderd is. Een echte ear-opener!

R. Murray Schafer, The Soundscape - The Tuning of the World
R. Murray Schafer, The Soundscape – The Tuning of the World. ISBN 978-0892814558.

Meer info: Bol.com

In 1551 rolde in Antwerpen een bijzonder muziekboek van de persen. Het was het eerste boek in een serie met de nogal prozaïsche titel Musyck Boexkens. In het voorwoord beschrijft uitgever Tielman Susato het bijzondere doel dat hij met deze serie had. Er was al heel wat muziek in het Italiaans, Latijn en Frans uitgegeven, maar – betreurenswaardig genoeg – vrijwel niets in het Nederlands. Susato zag dit als een ernstig gemis en spande zich in om hier verandering in te brengen. In hetzelfde voorwoord doet hij een oproep aan componisten om hem Nederlandstalige composities toe te zenden. Hij zou er dan voor zorgen dat deze gedrukt en internationaal verspreid werden, zodat de “hemelse kunst der muziek” ook in onze moedertaal het licht zou zien.

De serie Musyck Boexkens zou uiteindelijk elf delen gaan tellen, waarvan de laatste in 1561 verscheen. De eerste twee delen bevatten ‘zotte’ en ‘amoureuze’ teksten. In het derde deel publiceerde Susato instrumentale dansmuziek. De overige acht delen zijn geheel gewijd aan de Souterliedekens (psalterliedekens). Dit waren Nederlandse berijmingen van de psalmen op in die tijd populaire melodieën. De hele serie psalmen is twee keer opgenomen in Susato’s Musyck Boexkens. Eén keer met driestemmige zettingen van Jacobus Clemens non Papa (delen 4 t/m 7) en eenmaal met vierstemmige zettingen van diens leerling Gerardus Mes (delen 8 t/m 11). De vierde psalm, bijvoorbeeld, werd gezongen op de melodie van Het daghet inden oosten: (mp3bron
Souterliedekens
Souterliedekens. Door: Camerata Trajectina; Louis Peter Grijp (GLOBE GLO 6020)
)
. Het eerste couplet van de psalmtekst luidt:

Als ic riep met verlangen
God hoorde al mijn leyt
Wanneer mi droefheyt heeft bevangen
Ghi Here mi troost verbreyt.

Clemens zette deze melodie als volgt: (mp3bron
Souterliedekens
Souterliedekens. Door: Camerata Trajectina; Louis Peter Grijp (GLOBE GLO 6020)
)
en Gerardus Mes maakte een vierstemmige bewerking: (mp3bron
Souterliedekens
Souterliedekens. Door: Camerata Trajectina; Louis Peter Grijp (GLOBE GLO 6020)
)

Susato’s oproep tot het componeren van Nederlandstalige muziek vond enig gehoor. Een belangrijke publicatie die daar blijk van geeft is het Maastrichts liedboek uit 1554. Evenals Susato’s Musyck Boexkens bevat dit liedboek enkel Nederlandstalige teksten. Het boek werd verzorgd door Jacob Baethen, die toentertijd als boekdrukker in Maastricht gevestigd was. De belangrijkste componist in het boek is de Maastrichtse Ludovicus Episcopius. Hij was werkzaam als kapelmeester aan de Sint-Servaas. Van zijn hand is zelfs een acht-stemmig stuk opgenomen, Ghequetst ben ic van binnen (mp3bron
Maastrichts Liedboek, 1554
Maastrichts Liedboek, 1554. Door: Camerata Trajectina; Louis Peter Grijp (GLOBE GLO 6046)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com
)
. Omdat één van de stemboeken verloren is gegaan, heeft het Maastrichts liedboek niet veel aandacht gekregen. Enkele jaren geleden is door de Camerata Trajectina een reconstructie gemaakt van de ontbrekende stem. Hierdoor is de muziek uit dit liedboek toegankelijk geworden voor een groter publiek.

Aanbevolen cd’s

Souterliedekens
Souterliedekens. Door: Camerata Trajectina; Louis Peter Grijp (GLOBE GLO 6020)

Maastrichts Liedboek, 1554
Maastrichts Liedboek, 1554. Door: Camerata Trajectina; Louis Peter Grijp (GLOBE GLO 6046)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com

Aanbevolen boeken en bladmuziek

Louis Peter Grijp (red.), Een muziekgeschiedenis der Nederlanden
Louis Peter Grijp (red.), Een muziekgeschiedenis der Nederlanden. ISBN 9053569081.

Meer info: Bol.com

De sequens Dies Irae (mp3bron
Gregorian Chant - Sequences
Gregorian Chant – Sequences. Door: Capella Antiqua München; Konrad Ruhland (Sony SBK 61868)
)
maakt onderdeel uit van de Requiemmis, de mis die wordt opgedragen voor de overledenen. In dreigende woorden wordt het laatste oordeel aangekondigd: “Dag van toorn, dag waarop de wereld in as zal vergaan”. Op die dag, waarop de geschiedenis zal eindigen, zal de schepping rekenschap afleggen tegenover haar Schepper. Wie kan in zo’n oordeel bestaan? Het is daarom niet verwonderlijk dat in het laatste gedeelte van de tekst gebeden wordt voor de zielerust van de overledene.

De tekst van het Dies Irae is talloze malen getoonzet; vaak als onderdeel van een Requiem. Het oudste Requiem waarin het Dies Irae is opgenomen is dat van Antoine Brumel (c.1460-1512/3) (mp3bron
Antoine Brumel - Missa
Antoine Brumel – Missa “Et ecce terrae motus”, Sequentia “Dies Irae”. Door: Huelgas Ensemble; Paul van Nevel (Sony SK 46348)

Meer info: Amazon.com
)
. In de loop van de muziekgeschiedenis werd de binding met de gregoriaanse melodie steeds minder sterk. De Italiaanse componist Antoni Lotti (1660-1740), bijvoorbeeld, heeft in zijn Requiem geheel nieuwe muziek gecomponeerd voor het Dies Irae: (mp3bron
Antonio Lotti - Requiem
Antonio Lotti – Requiem. Door: Balthasar-Neumann-Chor und -Ensemble; Thomas Hengelbrock (Deutsche Harmonia Mundi 05472 77507 2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com
)
. Van iets later datum is de bekende toonzetting van Mozart. Zijn Requiem heeft meer het karakter van een persoonlijk document dan van liturgische muziek. Mozart gebruikte daarbij meer dan zijn voorgangers expressieve middelen om het overweldigende van het Dies Irae te verklanken (mp3bron
W.A. Mozart - Requiem
W.A. Mozart – Requiem. Door: Philippe Herreweghe (Harmonia Mundi France HMX 2901620)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com
)
. Die ontwikkeling wordt doorgezet in de negentiende eeuw, waarin de aanpak steeds megalomaner wordt. Een indrukwekkend hoogtepunt is het Dies Irae (1874) van Giuseppe Verdi (1813-1901), waarin het oordeel met donderend geweld wordt aangekondigd (hier in een uitvoering onder leiding van Claudio Abbado):

We zagen dat de tekst van het Dies Irae los van de oorspronkelijke melodie gebruikt bleef worden. Het omgekeerde is ook veelvuldig gebeurd: de gregoriaanse melodie is in talloze instrumentale werken opgenomen, met name het openingsmotief (mp3bron
Gregorian Chant - Sequences
Gregorian Chant – Sequences. Door: Capella Antiqua München; Konrad Ruhland (Sony SBK 61868)
)
. In de negentiende-eeuwse Romantiek, waarin zaken als vergankelijkheid, waanzin, morbiditeit, ruïnes, nacht en dood grote aantrekkingskracht uitoefenden op kunstenaars, werd deze melodie geliefd als symbool voor dreiging, dood en duisternis. Het vroegste voorbeeld is te vinden in het vijfde deel van de Symphonie Fantastique (1830) van Hector Berlioz, waarin hij een droom van een heksensabbat verklankt (mp3bron
Berlioz - Symphonie Fantastique
Berlioz – Symphonie Fantastique. Door: New York Philharmonic; Zubin Mehta (Decca 448 987-2)
)
. Een ander beroemd voorbeeld is de Dance Macabre van Camille Saint-Saëns, een symfonisch gedicht dat een gedicht van Henri Cazalis over de dood als programma heeft (mp3bron
Saint-Saëns - Dance Macabre
Saint-Saëns – Dance Macabre. Door: Philharmonia Orchestra, Charles Dutoit – Royal Philharmonic Orchestra, Kyung Wha Chung (Decca 425 021-2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com
)
. Ook een componist als Sergej Rachmaninov (1873-1943) was geobsedeerd door het thema. In vele van zijn instrumentale werken is het in een of andere vorm verwerkt. Zo ook in het symfonisch gedicht The Isle of the Dead (1909), dat hij componeerde naar aanleiding van het schilderij Die Toteninsel van Arnold Böcklin. Na een climax volgt een passage waarin één voor één verschillende instrumenten uit het orkest het thema inzetten (mp3bron
Rachmaninov - Symphony No.1 - Isle of the Dead
Rachmaninov – Symphony No.1 – Isle of the Dead. Door: The Philharmonia; Jacek Kaspszyk (Collins 12132)
)
.

Böcklin - Toteninsel (derde versie, 1883)
Böcklin – Toteninsel (derde versie, 1883)

Wie veel naar negentiende- en twintigste-eeuwse orkestmuziek luistert doet er goed aan het openingsmotief van het Dies Irae goed in zijn geheugen te prenten. Het duikt op allerlei plaatsen op.

Aanbevolen cd’s

Antoine Brumel - Missa
Antoine Brumel – Missa “Et ecce terrae motus”, Sequentia “Dies Irae”. Door: Huelgas Ensemble; Paul van Nevel (Sony SK 46348)

Meer info: Amazon.com

Antonio Lotti - Requiem
Antonio Lotti – Requiem. Door: Balthasar-Neumann-Chor und -Ensemble; Thomas Hengelbrock (Deutsche Harmonia Mundi 05472 77507 2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com

W.A. Mozart - Requiem
W.A. Mozart – Requiem. Door: Philippe Herreweghe (Harmonia Mundi France HMX 2901620)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com

Saint-Saëns - Dance Macabre
Saint-Saëns – Dance Macabre. Door: Philharmonia Orchestra, Charles Dutoit – Royal Philharmonic Orchestra, Kyung Wha Chung (Decca 425 021-2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com

Verdi - Messa da Requiem
Verdi – Messa da Requiem. Door: Claudio Abbado (EMI CDC 5 57168 2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com

DVD Verdi Requiem
DVD Verdi Requiem. Door: Claudio Abbado (EMI 926949)

Meer info: Bol.com

De gewapende man

Als we ons proberen in te denken hoeveel liedjes er bestaan gaat het ons snel duizelen. Alleen al voor het Nederlandse taalgebied staan in de Nederlandse Liederenbank meer dan 125.000 liedjes geregistreerd. Wereldwijd moet het om miljoenen liedjes gaan. Voortdurend komen er liedjes bij en worden er liedjes vergeten

Sommige liedjes worden langer onthouden en hebben grotere bekendheid dan andere. In heel bijzondere gevallen kan een enkel liedje een grote invloed hebben. Zo’n liedje is het vijftiende-eeuwse Franse L’homme armé (mp3bron
Dufay - Missa L'homme armé - Supremum est mortalibus bonum
Dufay – Missa L’homme armé – Supremum est mortalibus bonum. Door: Oxford Camerata, Jeremy Summerly (Naxos 8.553087)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com
)
:

L’homme, l’homme, l’homme armé,
L’homme armé
L’homme armé doibt on doubter, doibt on doubter.
On a fait partout crier,
Que chascun se viengne armer
D’un haubregon de fer.

In vertaling:

De gewapende man moet gevreesd worden.
Overal wordt elke man opgeroepen zich te bewapenen
met een ijzeren pantser.

Het is onbekend wie dit chanson gemaakt heeft. Gedacht wordt aan de componist Guillaume Dufay (ca.1400-1474). In ieder geval werd gedurende de tweede helft van de Renaissance een groot aantal missen geschreven waarin dit chanson verwerkt is. Onder de componisten vinden we grote namen, zoals Dufay, Josquin, Ockeghem, Obrecht, en anderen.

De melodie is zo gemaakt dat er in een meerstemmige compositie allerlei muzikale ’spelletjes’ mee gespeeld kunnen worden: achterstevoren, ondersteboven, in de versnelling, in de vertraging, verknipt in fragmentjes, versierd, etc. In veel gevallen is het nodig dat je de melodie door en door kent voordat je de subtiele manieren hoort waarop deze verwerkt is. Als voorbeeld een passage uit het Hosanna van de vierde van de zes anonieme L’Homme armé-missen uit een laat vijftiende-eeuws Napels manuscript. Één van de stemmen zingt ‘On a fait partout crier’; eerst zoals in het chanson daarna nogmaals maar met de toonhoogten in omgekeerde volgorde; van achter naar voren dus. Luister eerst nog eens naar het betreffende fragment uit het chanson: (mp3bron
Dufay - Missa L'homme armé - Supremum est mortalibus bonum
Dufay – Missa L’homme armé – Supremum est mortalibus bonum. Door: Oxford Camerata, Jeremy Summerly (Naxos 8.553087)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com
)
. Desnoods een paar keer om de melodie goed in te prenten. En luister dan naar de passage uit de genoemde mis: (mp3bron
La Dissection d'un Homme armé
La Dissection d'un Homme armé. Door: Huelgas Ensemble, Paul van Nevel (Sony SK45860)

Meer info: Amazon.com
)
.

Zo is er door een groot aantal componisten eindeloos gespeeld met deze melodie, die daarmee een diep spoor in de muziekgeschiedenis heeft getrokken.

Aanbevolen cd’s

La Dissection d'un Homme armé
La Dissection d'un Homme armé. Door: Huelgas Ensemble, Paul van Nevel (Sony SK45860)

Meer info: Amazon.com

Josquin: L'homme armé Masses
Josquin: L’homme armé Masses. Door: Tallis Scholars, Peter Philips (Gimell CDGIM206)

Meer info: Bol.com of Amazon.com

Pierre de la Rue: Missa "L'Homme armé" / Requiem
Pierre de la Rue: Missa "L'Homme armé" / Requiem. Door: Ensemble Clément Janequin, Dominique Visse (Harmonia Mundi France HMA 1951296)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com

Aanbevolen bladmuziekc

Dufay - Missa l'homme armé
Dufay – Missa l’homme armé. Editie door Gabor Darvas (Editio Musica Budapest)

Meer info: Sheet Music Plus

Ockeghem - Missa l'homme armé
Ockeghem – Missa l’homme armé. Editie door Gabor Darvas (Editio Musica Budapest)

Meer info: Sheet Music Plus