Middeleeuwen

Over muziek uit de Middeleeuwen.

De sequens Dies Irae (mp3bron
Gregorian Chant - Sequences
Gregorian Chant – Sequences. Door: Capella Antiqua München; Konrad Ruhland (Sony SBK 61868)
)
maakt onderdeel uit van de Requiemmis, de mis die wordt opgedragen voor de overledenen. In dreigende woorden wordt het laatste oordeel aangekondigd: “Dag van toorn, dag waarop de wereld in as zal vergaan”. Op die dag, waarop de geschiedenis zal eindigen, zal de schepping rekenschap afleggen tegenover haar Schepper. Wie kan in zo’n oordeel bestaan? Het is daarom niet verwonderlijk dat in het laatste gedeelte van de tekst gebeden wordt voor de zielerust van de overledene.

De tekst van het Dies Irae is talloze malen getoonzet; vaak als onderdeel van een Requiem. Het oudste Requiem waarin het Dies Irae is opgenomen is dat van Antoine Brumel (c.1460-1512/3) (mp3bron
Antoine Brumel - Missa
Antoine Brumel – Missa “Et ecce terrae motus”, Sequentia “Dies Irae”. Door: Huelgas Ensemble; Paul van Nevel (Sony SK 46348)

Meer info: Amazon.com
)
. In de loop van de muziekgeschiedenis werd de binding met de gregoriaanse melodie steeds minder sterk. De Italiaanse componist Antoni Lotti (1660-1740), bijvoorbeeld, heeft in zijn Requiem geheel nieuwe muziek gecomponeerd voor het Dies Irae: (mp3bron
Antonio Lotti - Requiem
Antonio Lotti – Requiem. Door: Balthasar-Neumann-Chor und -Ensemble; Thomas Hengelbrock (Deutsche Harmonia Mundi 05472 77507 2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com
)
. Van iets later datum is de bekende toonzetting van Mozart. Zijn Requiem heeft meer het karakter van een persoonlijk document dan van liturgische muziek. Mozart gebruikte daarbij meer dan zijn voorgangers expressieve middelen om het overweldigende van het Dies Irae te verklanken (mp3bron
W.A. Mozart - Requiem
W.A. Mozart – Requiem. Door: Philippe Herreweghe (Harmonia Mundi France HMX 2901620)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com
)
. Die ontwikkeling wordt doorgezet in de negentiende eeuw, waarin de aanpak steeds megalomaner wordt. Een indrukwekkend hoogtepunt is het Dies Irae (1874) van Giuseppe Verdi (1813-1901), waarin het oordeel met donderend geweld wordt aangekondigd (hier in een uitvoering onder leiding van Claudio Abbado):

We zagen dat de tekst van het Dies Irae los van de oorspronkelijke melodie gebruikt bleef worden. Het omgekeerde is ook veelvuldig gebeurd: de gregoriaanse melodie is in talloze instrumentale werken opgenomen, met name het openingsmotief (mp3bron
Gregorian Chant - Sequences
Gregorian Chant – Sequences. Door: Capella Antiqua München; Konrad Ruhland (Sony SBK 61868)
)
. In de negentiende-eeuwse Romantiek, waarin zaken als vergankelijkheid, waanzin, morbiditeit, ruïnes, nacht en dood grote aantrekkingskracht uitoefenden op kunstenaars, werd deze melodie geliefd als symbool voor dreiging, dood en duisternis. Het vroegste voorbeeld is te vinden in het vijfde deel van de Symphonie Fantastique (1830) van Hector Berlioz, waarin hij een droom van een heksensabbat verklankt (mp3bron
Berlioz - Symphonie Fantastique
Berlioz – Symphonie Fantastique. Door: New York Philharmonic; Zubin Mehta (Decca 448 987-2)
)
. Een ander beroemd voorbeeld is de Dance Macabre van Camille Saint-Saëns, een symfonisch gedicht dat een gedicht van Henri Cazalis over de dood als programma heeft (mp3bron
Saint-Saëns - Dance Macabre
Saint-Saëns – Dance Macabre. Door: Philharmonia Orchestra, Charles Dutoit – Royal Philharmonic Orchestra, Kyung Wha Chung (Decca 425 021-2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com
)
. Ook een componist als Sergej Rachmaninov (1873-1943) was geobsedeerd door het thema. In vele van zijn instrumentale werken is het in een of andere vorm verwerkt. Zo ook in het symfonisch gedicht The Isle of the Dead (1909), dat hij componeerde naar aanleiding van het schilderij Die Toteninsel van Arnold Böcklin. Na een climax volgt een passage waarin één voor één verschillende instrumenten uit het orkest het thema inzetten (mp3bron
Rachmaninov - Symphony No.1 - Isle of the Dead
Rachmaninov – Symphony No.1 – Isle of the Dead. Door: The Philharmonia; Jacek Kaspszyk (Collins 12132)
)
.

Böcklin - Toteninsel (derde versie, 1883)
Böcklin – Toteninsel (derde versie, 1883)

Wie veel naar negentiende- en twintigste-eeuwse orkestmuziek luistert doet er goed aan het openingsmotief van het Dies Irae goed in zijn geheugen te prenten. Het duikt op allerlei plaatsen op.

Aanbevolen cd’s

Antoine Brumel - Missa
Antoine Brumel – Missa “Et ecce terrae motus”, Sequentia “Dies Irae”. Door: Huelgas Ensemble; Paul van Nevel (Sony SK 46348)

Meer info: Amazon.com

Antonio Lotti - Requiem
Antonio Lotti – Requiem. Door: Balthasar-Neumann-Chor und -Ensemble; Thomas Hengelbrock (Deutsche Harmonia Mundi 05472 77507 2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com

W.A. Mozart - Requiem
W.A. Mozart – Requiem. Door: Philippe Herreweghe (Harmonia Mundi France HMX 2901620)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com

Saint-Saëns - Dance Macabre
Saint-Saëns – Dance Macabre. Door: Philharmonia Orchestra, Charles Dutoit – Royal Philharmonic Orchestra, Kyung Wha Chung (Decca 425 021-2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com

Verdi - Messa da Requiem
Verdi – Messa da Requiem. Door: Claudio Abbado (EMI CDC 5 57168 2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com

DVD Verdi Requiem
DVD Verdi Requiem. Door: Claudio Abbado (EMI 926949)

Meer info: Bol.com

De Mis van Doornik

Als je vanuit Gent richting het zuiden reist, komt je al snel in de buurt van Doornik. In deze stad staat een indrukwekkende middeleeuwse kathedraal die onmiddellijk te herkennen is aan haar vijf torens. Behalve om haar torens is deze kathedraal ook bekend vanwege een veertiende-eeuwse mis die in het archief bewaard wordt en die aangeduid wordt als Mis van Doornik (of Messe de Tournai voor de francophonen onder ons).

De torens van de kathedraal van Doornik (foto: OliBac)
De torens van de kathedraal van Doornik (foto: OliBac)

De Mis van Doornik is beroemd omdat zij behoort tot de oudste meerstemmige missen waarbij alle vijf de ordinariumdelen (Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus, Agnus Dei) tot één geheel gebundeld zijn, waardoor duidelijk is dat deze delen alle in dezelfde dienst gezongen werden. Bovendien is er nog een slotdeel voor het “Ite missa est”, de laatste woorden van de mis. Behalve de mis van Doornik zijn er nóg drie anonieme veertiende-eeuwse meerstemmige miscycli: De Mis van Barcelona, de Mis van Toulouse en de Sorbonne-mis. Alle zijn ze anoniem overgeleverd. Naast deze anonieme missen is er ook nog een miscyclus die door één componist als samenhangend geheel gecomponeerd is: de vierstemmige Messe de Nostre Dame van Guillaume de Machaut (1300-1377).

Hoewel de Mis van Doornik als eenheid overgeleverd is, zijn de delen zonder twijfel afzonderlijk ontstaan. Het Kyrie (mp3bron
Messe de Tournai
Messe de Tournai. Door: Ensemble Organum; Marcel Pérès (Harmonia Mundi France HMA 1901353)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com
)
, Sanctus (mp3bron
Messe de Tournai
Messe de Tournai. Door: Ensemble Organum; Marcel Pérès (Harmonia Mundi France HMA 1901353)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com
)
en Agnus Dei (mp3bron
Messe de Tournai
Messe de Tournai. Door: Ensemble Organum; Marcel Pérès (Harmonia Mundi France HMA 1901353)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com
)
zijn waarschijnlijk het oudst. Voor deze delen is een dertiende-eeuwse muzieknotatie gebruikt die ten tijde van het ontstaan van het manuscript, rond 1350, reeds verouderd was.

Het Credo (mp3bron
Messe de Tournai
Messe de Tournai. Door: Ensemble Organum; Marcel Pérès (Harmonia Mundi France HMA 1901353)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com
)
was waarschijnlijk wijd verspreid in de veertiende eeuw. In minstens drie andere bronnen is het terug te vinden als los misdeel. Het is een vrij eenvoudige driestemmige zetting van het Credo.

Van de ordinariumdelen is het Gloria (mp3bron
Messe de Tournai
Messe de Tournai. Door: Ensemble Organum; Marcel Pérès (Harmonia Mundi France HMA 1901353)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com
)
het meest geavanceerd. Er wordt gebruikt gemaakt van een vroeg-veertiende-eeuwse vernieuwing in de muzieknotatie, waardoor er meer mogelijkheden ontstonden om ritmes te noteren. Bijzonder is dat het laatste woord van het Gloria, “Amen”, zo lang wordt uitgesponnen dat het bijna even lang wordt als de hele voorgaande tekst. In dit Amen wordt de zogenaamde hoquetus-techniek gebruikt. Dat houdt in dat twee stemmen steeds om de beurt een toon zingen, zodat ze samen één melodie vormen: (mp3bron
Messe de Tournai
Messe de Tournai. Door: Ensemble Organum; Marcel Pérès (Harmonia Mundi France HMA 1901353)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com
)
.

Het laatste deel van de Mis van Doornik is een verhaal apart. Elk van de drie stemmen heeft een andere tekst. De tenor heeft in lange tonen de woorden ‘Ite missa est’, de laatste woorden van de mis. De tweede stem heeft een latijnse tekst waarin de rijken opgeroepen wordt om de armen te gedenken, en de derde stem heeft een Franse wereldlijke tekst. (mp3bron
Messe de Tournai
Messe de Tournai. Door: Ensemble Organum; Marcel Pérès (Harmonia Mundi France HMA 1901353)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com
)
.

Over de wijze van uitvoering is weinig bekend. We moeten bedenken dat we te maken hebben met een manuscript van meer dan 600 jaar oud. Gegevens over de manier waarop in die tijd gezongen werd zijn nauwelijks overgeleverd. Ook de exacte toonhoogte is niet goed te achterhalen. In de hierboven gebruikte geluidsfragmenten werd de mis gezongen door mannenstemmen. Er is ook een opname door een vrouwenkoor: (mp3bron
Missa Tournai
Missa Tournai. Door: Ensemble De Caelis; Laurence Brisset (Ricercar RCR 265)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com
)
. Hoe het ook zij, het is indrukwekkend om te bedenken dat deze muziek, die zo lang geleden werd opgeschreven, in onze tijd opnieuw tot klinken gebracht wordt. Het is een klankwereld die voor ons iets exotisch heeft, maar die toch een belangrijke schakel vormt in de rijke geschiedenis van de Westerse muziek.

Aanbevolen cd’s

Messe de Tournai
Messe de Tournai. Door: Ensemble Organum; Marcel Pérès (Harmonia Mundi France HMA 1901353)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com

Missa Tournai
Missa Tournai. Door: Ensemble De Caelis; Laurence Brisset (Ricercar RCR 265)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com

Als we teruggaan in de tijd, op zoek naar het begin van de klassieke muziek, blijkt het gregoriaans één van de belangrijkste bronnen te zijn. Volgens de overlevering was het paus Gregorius de Grote die de melodieën componeerde waarop de liturgische teksten van de katholieke kerk gezongen werden. Het gregoriaans is vernoemd naar deze paus, die rond het jaar 600 werkzaam was. Hij wordt vaak afgebeeld met een duif op zijn schouder. Deze duif symboliseert de Heilige Geest, die Gregorius de melodieën influisterde. Zo wordt aan het gregoriaans dus een hemelse oorsprong toegeschreven.

Gregorius de Grote

Gregorius de Grote

Zoals zo vaak is het verhaal mooier dan de werkelijkheid. In de Middeleeuwen waren er meerdere tradities van één-stemmige liturgische zang. In de achtste eeuw wilde de Frankische koning Pippijn III de kerkzang in zijn hele rijk in lijn brengen met de kerk van Rome. Zijn zoon Karel de Grote zette dat beleid later voort. Zo werd de traditie van Rome zeer invloedrijk. De Romeinse geschriften die door de Franken werden gekopieerd en verspreid maken melding van Gregorius als samensteller van de gezangen. Het kan heel goed dat hier Gregorius II bedoeld werd en niet Gregorius de Grote, maar de Franken gingen er van uit dat het om Gregorius de Grote ging. Zo werd deze gregoriaanse zangwijze de standaard voor de westerse kerk.
De gezangen die we uit Romeinse bronnen uit die tijd kennen, zijn trouwens niet dezelfde als die in het gregoriaans van de Franken. Wellicht zijn er tijdens de verspreiding van de gezangen over het enorme Frankische rijk de nodige wijzigingen aangebracht. De precieze geschiedenis van het gregoriaans is dus enigszins in nevelen gehuld.

Vanaf de negende eeuw vinden we in de historische bronnen aanwijzingen dat er meerstemmig gezongen werd. Aan de gregoriaanse melodieën werden één of meerdere stemmen toegevoegd. Aanvankelijk op eenvoudige wijze, maar al rond 1200 werden in de Notre Dame te Parijs zeer geavanceerde composities gemaakt. Een voorbeeld dat we al eerder tegenkwamen is het Alleluia Nativitas van Perotinus: (mp3bron
Perotin
Perotin. Door: The Hilliard Ensemble (ECM 837751-2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com
)
. Het ontstaan van deze meerstemmigheid kan als een belangrijk beginpunt van de westerse klassieke muziek gezien worden.

Ook ná de Middeleeuwen bleef het gregoriaans zeer belangrijk. Behalve dat latere stijlen hun wortels in het gregoriaans hadden, werden er ook veelvuldig gregoriaanse melodieën geciteerd. We zullen drie voorbeelden belichten.

Toen Johann Sebastian Bach het Credo toonzette in zijn Hohe Messe, nam hij de gregoriaanse melodie voor “Credo in unum Deum” ongewijzigd over. De gregoriaanse versie: (mp3bron
Thomas Stoltzer - Missa duplex
Thomas Stoltzer – Missa duplex. Door: Weser-Renaissance; Manfred Cordes (CPO 999 295-2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com
)
. Het begin van Bach’s Credo: (mp3bron
J.S. Bach - Messe in H-Moll
J.S. Bach – Messe in H-Moll. Door: Collegium Vocale, Ghent; Philippe Herreweghe (Virgin Veritas VCD 5 45163 2)

Meer info: Amazon.com
)
.

Een ander voorbeeld uit de Barok vinden we in de Franse orgelmuziek. François Couperin (1668-1733) schreef een mis voor orgel, waarin hij de gregoriaanse melodieën overnam. Als voorbeeld het Kyrie. Het gezongen kyrie: (mp3bron
François Couperin - Messe pour les Paroisses
François Couperin – Messe pour les Paroisses. Door: Michel Bouvard – Schola Meridionalis (BMG 74321470042)
)
. De versie voor orgel waarbij de melodie in langzaam tempo in het pedaal gespeeld wordt: (mp3bron
François Couperin - Messe pour les Paroisses
François Couperin – Messe pour les Paroisses. Door: Michel Bouvard – Schola Meridionalis (BMG 74321470042)
)
.

Maurice Duruflé is een twintigste-eeuwse componist die diepgaand door het gregoriaans is beïnvloed. In zijn Requiem uit 1947 zijn deze oude melodiën verweven met moderne orkestklanken. Direct aan het begin van het introïtus laat hij het koor de ongewijzigde gregoriaanse melodie zingen. De gregoriaanse versie: (mp3bron
Chant - Music For Paradise
Chant – Music For Paradise. Door: Cisterciënzer Monniken Van Stift Heiligenkreuz (Universal 4766774)

Meer info: Bol.com of Amazon.com
)
. Het begin van het Requiem van Duruflé: (mp3bron
Fauré - Duruflé - Requiem
Fauré – Duruflé – Requiem. Door: Richard Hickox (Eloquence 466 844-2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com
)

Aanbevolen cd’s

Chant - Music For Paradise
Chant – Music For Paradise. Door: Cisterciënzer Monniken Van Stift Heiligenkreuz (Universal 4766774)

Meer info: Bol.com of Amazon.com

J.S. Bach - Messe in H-Moll
J.S. Bach – Messe in H-Moll. Door: Collegium Vocale, Ghent; Philippe Herreweghe (Virgin Veritas VCD 5 45163 2)

Meer info: Amazon.com

François Couperin - Messe pour les Paroisses
François Couperin – Messe pour les Paroisses. Door: Michel Bouvard – Schola Meridionalis (BMG 74321470042)

Fauré - Duruflé - Requiem
Fauré – Duruflé – Requiem. Door: Richard Hickox (Eloquence 466 844-2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com

Tenor

Iedereen die iets van klassieke muziek weet heeft weleens van een tenor gehoord. Het best bekend zijn wel “de drie tenoren”: Placido Domingo, José Carreras en Luciano Pavarotti; drie mannen die met groot volume erg hoog kunnen zingen, en dat ook uitbundig doen. Maar wat is nu precies een tenor, en is dat altijd hetzelfde geweest?

Laten we eerst eens kijken waar het woord vandaan komt. “Tenor” komt van het Latijnse “tenere”, dat “vasthouden” betekent. Toen in de Middeleeuwen voor het eerst meerstemmige muziek gecomponeerd werd, nam men steeds een bestaande gregoriaanse melodie als uitgangspunt. Aan die gregoriaanse melodie werden dan één of meer andere stemmen toegevoegd. De stem die de gregoriaanse melodie zong, werd de tenor genoemd omdat deze als het ware de vooraf gegeven melodie vasthoudt. Een voorbeeld is het “Alleluia Nativitas” van Perotinus:

Perotinus - Alleluia Nativitas

Perotinus - Alleluia Nativitas

Dit stuk werd aan het eind van de twaalfde eeuw geschreven door Perotinus, die in de Notre Dame in Parijs werkte. Hij rekte de gregoriaanse melodie helemaal uit en schreef er twee andere stemmen bij. In dit fragment zie je in de tenor (de onderste stem) alleen “Al – le” van Alleluia. (mp3bron
Perotin
Perotin. Door: The Hilliard Ensemble (ECM 837751-2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com
)
.

Pas vanaf de zeventiende eeuw kreeg “tenor” de betekenis die we er nu nog aan geven: een hoge mannenstem. Zo wordt bijvoorbeeld in Bach’s Mattheus Passion de partij van de evangelist gezongen door een tenor: (mp3bron
Bach: Matthaus-Passion
Bach: Matthaus-Passion. Door: Collegium Vocale Gent; Philippe Herreweghe (Harmonia Mundi France HMC 951676.78)

Meer info: Bol.com of Amazon.com
)
. En later gaf Gustav Mahler de tenor een grote rol in Das Lied von der Erde: (mp3bron
Mahler: Das Lied von der Erde
Mahler: Das Lied von der Erde. Door: San Francisco Symphony – Stuard Skelton – Thomas Hampson (SFS 60019)

Meer info: Amazon.com of Emusic.com
)
. Dit zijn natuurlijk slechts twee voorbeelden uit vele stukken die voor tenor zijn geschreven.

Tot slot nog een subtiliteit voor de liefhebber. Als we het hebben over de tenor in de middeleeuwse betekenis van het woord, dan spreken we het uit met de klemtoon op de eerste lettergreep: [tee-nor]. Als het gaat om een hoge mannenstem, ligt de klemtoon op de tweede lettergreep: [te-noor].

Aanbevolen cd’s

Perotin
Perotin. Door: The Hilliard Ensemble (ECM 837751-2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com

Bach: Matthaus-Passion
Bach: Matthaus-Passion. Door: Collegium Vocale Gent; Philippe Herreweghe (Harmonia Mundi France HMC 951676.78)

Meer info: Bol.com of Amazon.com

Mahler: Das Lied von der Erde
Mahler: Das Lied von der Erde. Door: San Francisco Symphony – Stuard Skelton – Thomas Hampson (SFS 60019)

Meer info: Amazon.com of Emusic.com