Classicisme

Over muziek uit de klassieke periode (c.1750-1800).

De sequens Dies Irae (mp3bron
Gregorian Chant - Sequences
Gregorian Chant – Sequences. Door: Capella Antiqua München; Konrad Ruhland (Sony SBK 61868)
)
maakt onderdeel uit van de Requiemmis, de mis die wordt opgedragen voor de overledenen. In dreigende woorden wordt het laatste oordeel aangekondigd: “Dag van toorn, dag waarop de wereld in as zal vergaan”. Op die dag, waarop de geschiedenis zal eindigen, zal de schepping rekenschap afleggen tegenover haar Schepper. Wie kan in zo’n oordeel bestaan? Het is daarom niet verwonderlijk dat in het laatste gedeelte van de tekst gebeden wordt voor de zielerust van de overledene.

De tekst van het Dies Irae is talloze malen getoonzet; vaak als onderdeel van een Requiem. Het oudste Requiem waarin het Dies Irae is opgenomen is dat van Antoine Brumel (c.1460-1512/3) (mp3bron
Antoine Brumel - Missa
Antoine Brumel – Missa “Et ecce terrae motus”, Sequentia “Dies Irae”. Door: Huelgas Ensemble; Paul van Nevel (Sony SK 46348)

Meer info: Amazon.com
)
. In de loop van de muziekgeschiedenis werd de binding met de gregoriaanse melodie steeds minder sterk. De Italiaanse componist Antoni Lotti (1660-1740), bijvoorbeeld, heeft in zijn Requiem geheel nieuwe muziek gecomponeerd voor het Dies Irae: (mp3bron
Antonio Lotti - Requiem
Antonio Lotti – Requiem. Door: Balthasar-Neumann-Chor und -Ensemble; Thomas Hengelbrock (Deutsche Harmonia Mundi 05472 77507 2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com
)
. Van iets later datum is de bekende toonzetting van Mozart. Zijn Requiem heeft meer het karakter van een persoonlijk document dan van liturgische muziek. Mozart gebruikte daarbij meer dan zijn voorgangers expressieve middelen om het overweldigende van het Dies Irae te verklanken (mp3bron
W.A. Mozart - Requiem
W.A. Mozart – Requiem. Door: Philippe Herreweghe (Harmonia Mundi France HMX 2901620)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com
)
. Die ontwikkeling wordt doorgezet in de negentiende eeuw, waarin de aanpak steeds megalomaner wordt. Een indrukwekkend hoogtepunt is het Dies Irae (1874) van Giuseppe Verdi (1813-1901), waarin het oordeel met donderend geweld wordt aangekondigd (hier in een uitvoering onder leiding van Claudio Abbado):

We zagen dat de tekst van het Dies Irae los van de oorspronkelijke melodie gebruikt bleef worden. Het omgekeerde is ook veelvuldig gebeurd: de gregoriaanse melodie is in talloze instrumentale werken opgenomen, met name het openingsmotief (mp3bron
Gregorian Chant - Sequences
Gregorian Chant – Sequences. Door: Capella Antiqua München; Konrad Ruhland (Sony SBK 61868)
)
. In de negentiende-eeuwse Romantiek, waarin zaken als vergankelijkheid, waanzin, morbiditeit, ruïnes, nacht en dood grote aantrekkingskracht uitoefenden op kunstenaars, werd deze melodie geliefd als symbool voor dreiging, dood en duisternis. Het vroegste voorbeeld is te vinden in het vijfde deel van de Symphonie Fantastique (1830) van Hector Berlioz, waarin hij een droom van een heksensabbat verklankt (mp3bron
Berlioz - Symphonie Fantastique
Berlioz – Symphonie Fantastique. Door: New York Philharmonic; Zubin Mehta (Decca 448 987-2)
)
. Een ander beroemd voorbeeld is de Dance Macabre van Camille Saint-Saëns, een symfonisch gedicht dat een gedicht van Henri Cazalis over de dood als programma heeft (mp3bron
Saint-Saëns - Dance Macabre
Saint-Saëns – Dance Macabre. Door: Philharmonia Orchestra, Charles Dutoit – Royal Philharmonic Orchestra, Kyung Wha Chung (Decca 425 021-2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com
)
. Ook een componist als Sergej Rachmaninov (1873-1943) was geobsedeerd door het thema. In vele van zijn instrumentale werken is het in een of andere vorm verwerkt. Zo ook in het symfonisch gedicht The Isle of the Dead (1909), dat hij componeerde naar aanleiding van het schilderij Die Toteninsel van Arnold Böcklin. Na een climax volgt een passage waarin één voor één verschillende instrumenten uit het orkest het thema inzetten (mp3bron
Rachmaninov - Symphony No.1 - Isle of the Dead
Rachmaninov – Symphony No.1 – Isle of the Dead. Door: The Philharmonia; Jacek Kaspszyk (Collins 12132)
)
.

Böcklin - Toteninsel (derde versie, 1883)
Böcklin – Toteninsel (derde versie, 1883)

Wie veel naar negentiende- en twintigste-eeuwse orkestmuziek luistert doet er goed aan het openingsmotief van het Dies Irae goed in zijn geheugen te prenten. Het duikt op allerlei plaatsen op.

Aanbevolen cd’s

Antoine Brumel - Missa
Antoine Brumel – Missa “Et ecce terrae motus”, Sequentia “Dies Irae”. Door: Huelgas Ensemble; Paul van Nevel (Sony SK 46348)

Meer info: Amazon.com

Antonio Lotti - Requiem
Antonio Lotti – Requiem. Door: Balthasar-Neumann-Chor und -Ensemble; Thomas Hengelbrock (Deutsche Harmonia Mundi 05472 77507 2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com

W.A. Mozart - Requiem
W.A. Mozart – Requiem. Door: Philippe Herreweghe (Harmonia Mundi France HMX 2901620)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com

Saint-Saëns - Dance Macabre
Saint-Saëns – Dance Macabre. Door: Philharmonia Orchestra, Charles Dutoit – Royal Philharmonic Orchestra, Kyung Wha Chung (Decca 425 021-2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com

Verdi - Messa da Requiem
Verdi – Messa da Requiem. Door: Claudio Abbado (EMI CDC 5 57168 2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com

DVD Verdi Requiem
DVD Verdi Requiem. Door: Claudio Abbado (EMI 926949)

Meer info: Bol.com