Barok

De sequens Dies Irae (mp3 – bron) maakt onderdeel uit van de Requiemmis, de mis die wordt opgedragen voor de overledenen. In dreigende woorden wordt het laatste oordeel aangekondigd: “Dag van toorn, dag waarop de wereld in as zal vergaan”. Op die dag, waarop de geschiedenis zal eindigen, zal de schepping rekenschap afleggen tegenover haar Schepper. Wie kan in zo’n oordeel bestaan? Het is daarom niet verwonderlijk dat in het laatste gedeelte van de tekst gebeden wordt voor de zielerust van de overledene.

De tekst van het Dies Irae is talloze malen getoonzet; vaak als onderdeel van een Requiem. Het oudste Requiem waarin het Dies Irae is opgenomen is dat van Antoine Brumel (c.1460-1512/3) (mp3 – bron). In de loop van de muziekgeschiedenis werd de binding met de gregoriaanse melodie steeds minder sterk. De Italiaanse componist Antoni Lotti (1660-1740), bijvoorbeeld, heeft in zijn Requiem geheel nieuwe muziek gecomponeerd voor het Dies Irae: (mp3 – bron). Van iets later datum is de bekende toonzetting van Mozart. Zijn Requiem heeft meer het karakter van een persoonlijk document dan van liturgische muziek. Mozart gebruikte daarbij meer dan zijn voorgangers expressieve middelen om het overweldigende van het Dies Irae te verklanken (mp3 – bron). Die ontwikkeling wordt doorgezet in de negentiende eeuw, waarin de aanpak steeds megalomaner wordt. Een indrukwekkend hoogtepunt is het Dies Irae (1874) van Giuseppe Verdi (1813-1901), waarin het oordeel met donderend geweld wordt aangekondigd (hier in een uitvoering onder leiding van Claudio Abbado):

We zagen dat de tekst van het Dies Irae los van de oorspronkelijke melodie gebruikt bleef worden. Het omgekeerde is ook veelvuldig gebeurd: de gregoriaanse melodie is in talloze instrumentale werken opgenomen, met name het openingsmotief (mp3 – bron). In de negentiende-eeuwse Romantiek, waarin zaken als vergankelijkheid, waanzin, morbiditeit, ruïnes, nacht en dood grote aantrekkingskracht uitoefenden op kunstenaars, werd deze melodie geliefd als symbool voor dreiging, dood en duisternis. Het vroegste voorbeeld is te vinden in het vijfde deel van de Symphonie Fantastique (1830) van Hector Berlioz, waarin hij een droom van een heksensabbat verklankt (mp3 – bron). Een ander beroemd voorbeeld is de Dance Macabre van Camille Saint-Saëns, een symfonisch gedicht dat een gedicht van Henri Cazalis over de dood als programma heeft (mp3 – bron). Ook een componist als Sergej Rachmaninov (1873-1943) was geobsedeerd door het thema. In vele van zijn instrumentale werken is het in een of andere vorm verwerkt. Zo ook in het symfonisch gedicht The Isle of the Dead (1909), dat hij componeerde naar aanleiding van het schilderij Die Toteninsel van Arnold Böcklin. Na een climax volgt een passage waarin één voor één verschillende instrumenten uit het orkest het thema inzetten (mp3 – bron).

Böcklin – Toteninsel (derde versie, 1883)

Wie veel naar negentiende- en twintigste-eeuwse orkestmuziek luistert doet er goed aan het openingsmotief van het Dies Irae goed in zijn geheugen te prenten. Het duikt op allerlei plaatsen op.

Aanbevolen cd’s

Antoine Brumel – Missa “Et ecce terrae motus”, Sequentia “Dies Irae”. Door: Huelgas Ensemble; Paul van Nevel (Sony SK 46348)

Meer info: Amazon.com

Antonio Lotti – Requiem. Door: Balthasar-Neumann-Chor und -Ensemble; Thomas Hengelbrock (Deutsche Harmonia Mundi 05472 77507 2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com

W.A. Mozart – Requiem. Door: Philippe Herreweghe (Harmonia Mundi France HMX 2901620)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com

Saint-Saëns – Dance Macabre. Door: Philharmonia Orchestra, Charles Dutoit – Royal Philharmonic Orchestra, Kyung Wha Chung (Decca 425 021-2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com

Verdi – Messa da Requiem. Door: Claudio Abbado (EMI CDC 5 57168 2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com

DVD Verdi Requiem. Door: Claudio Abbado (EMI 926949)

Meer info: Bol.com

Als we teruggaan in de tijd, op zoek naar het begin van de klassieke muziek, blijkt het gregoriaans één van de belangrijkste bronnen te zijn. Volgens de overlevering was het paus Gregorius de Grote die de melodieën componeerde waarop de liturgische teksten van de katholieke kerk gezongen werden. Het gregoriaans is vernoemd naar deze paus, die rond het jaar 600 werkzaam was. Hij wordt vaak afgebeeld met een duif op zijn schouder. Deze duif symboliseert de Heilige Geest, die Gregorius de melodieën influisterde. Zo wordt aan het gregoriaans dus een hemelse oorsprong toegeschreven.

Gregorius de Grote

Zoals zo vaak is het verhaal mooier dan de werkelijkheid. In de Middeleeuwen waren er meerdere tradities van één-stemmige liturgische zang. In de achtste eeuw wilde de Frankische koning Pippijn III de kerkzang in zijn hele rijk in lijn brengen met de kerk van Rome. Zijn zoon Karel de Grote zette dat beleid later voort. Zo werd de traditie van Rome zeer invloedrijk. De Romeinse geschriften die door de Franken werden gekopieerd en verspreid maken melding van Gregorius als samensteller van de gezangen. Het kan heel goed dat hier Gregorius II bedoeld werd en niet Gregorius de Grote, maar de Franken gingen er van uit dat het om Gregorius de Grote ging. Zo werd deze gregoriaanse zangwijze de standaard voor de westerse kerk.
De gezangen die we uit Romeinse bronnen uit die tijd kennen, zijn trouwens niet dezelfde als die in het gregoriaans van de Franken. Wellicht zijn er tijdens de verspreiding van de gezangen over het enorme Frankische rijk de nodige wijzigingen aangebracht. De precieze geschiedenis van het gregoriaans is dus enigszins in nevelen gehuld.

Vanaf de negende eeuw vinden we in de historische bronnen aanwijzingen dat er meerstemmig gezongen werd. Aan de gregoriaanse melodieën werden één of meerdere stemmen toegevoegd. Aanvankelijk op eenvoudige wijze, maar al rond 1200 werden in de Notre Dame te Parijs zeer geavanceerde composities gemaakt. Een voorbeeld dat we al eerder tegenkwamen is het Alleluia Nativitas van Perotinus: (mp3 – bron). Het ontstaan van deze meerstemmigheid kan als een belangrijk beginpunt van de westerse klassieke muziek gezien worden.

Ook ná de Middeleeuwen bleef het gregoriaans zeer belangrijk. Behalve dat latere stijlen hun wortels in het gregoriaans hadden, werden er ook veelvuldig gregoriaanse melodieën geciteerd. We zullen drie voorbeelden belichten.

Toen Johann Sebastian Bach het Credo toonzette in zijn Hohe Messe, nam hij de gregoriaanse melodie voor “Credo in unum Deum” ongewijzigd over. De gregoriaanse versie: (mp3 – bron). Het begin van Bach’s Credo: (mp3 – bron).

Een ander voorbeeld uit de Barok vinden we in de Franse orgelmuziek. François Couperin (1668-1733) schreef een mis voor orgel, waarin hij de gregoriaanse melodieën overnam. Als voorbeeld het Kyrie. Het gezongen kyrie: (mp3 – bron). De versie voor orgel waarbij de melodie in langzaam tempo in het pedaal gespeeld wordt: (mp3 – bron).

Maurice Duruflé is een twintigste-eeuwse componist die diepgaand door het gregoriaans is beïnvloed. In zijn Requiem uit 1947 zijn deze oude melodiën verweven met moderne orkestklanken. Direct aan het begin van het introïtus laat hij het koor de ongewijzigde gregoriaanse melodie zingen. De gregoriaanse versie: (mp3 – bron). Het begin van het Requiem van Duruflé: (mp3 – bron)

Aanbevolen cd’s

Chant – Music For Paradise. Door: Cisterciënzer Monniken Van Stift Heiligenkreuz (Universal 4766774)

Meer info: Bol.com of Amazon.com

J.S. Bach – Messe in H-Moll. Door: Collegium Vocale, Ghent; Philippe Herreweghe (Virgin Veritas VCD 5 45163 2)

Meer info: Amazon.com

François Couperin – Messe pour les Paroisses. Door: Michel Bouvard – Schola Meridionalis (BMG 74321470042)

Fauré – Duruflé – Requiem. Door: Richard Hickox (Eloquence 466 844-2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com

In de vorige bijdrage (De eerste opera en het begin van de Barok), zagen we dat de opera Euridice van Jacopo Peri één van de vroegste opera’s was. Het verhaal dat in deze opera wordt verteld is de mythe van Orpheus en Euridice. Orpheus daalde af in het dodenrijk om zijn gestorven geliefde Euridice terug te halen. Hij vermurwde de goden van de onderwereld met zijn gezang. Zijn lied raakte de goden dusdanig, dat zij niet anders konden dan Euridice terug te geven. Er was echter één voorwaarde: Opheus mocht tijdens de terugtocht uit de onderwereld niet omkijken naar Euridice, die hem zou volgen. Zou hij dat toch doen, dan zou hij haar voor eeuwig verliezen. Eenmaal op de weg terug werd Orpheus bevangen door twijfel. Hoe wist hij of Euridice hem inderdaad volgde? Toen hij achter zijn rug ook nog een onheilspellend geluid hoorde, werd het hem te veel. Was er misschien een probleem en moest hij terug om het op te lossen? Vertwijfeld door dit dilemma keek hij om, waarna hij Euridice voorgoed verloor.

Het feit dat Orpheus door muziek de goden ertoe bewoog hem een gunst te bewijzen, heeft ervoor gezorgd dat deze mythe veelvuldig terugkeert in de geschiedenis van de klassieke muziek. Hoewel de opera van Peri van eerder datum is, wordt de opera L’Orfeo van Claudio Monteverdi als eerste echte mijlpaal in de geschiedenis van de opera gezien. Ook deze opera vertelt het verhaal van Orpheus en Euridice. Er zijn verschillende versies. De eerste, die in 1607 werd uitgevoerd, heeft een nogal roemloos einde, waarin Orpheus wordt vermoord door Bacchanten die zijn muziek verafschuwden. In een versie die in 1609 in druk verscheen, loopt het beter af. De god Apollo daalt af en neemt Orpheus in een wolk op naar de hemel, vanwaar hij Euridice kan zien. Over de reden van deze verandering verschillen de meningen. Wellicht was een versie met goede afloop beter geschikt voor een groot publiek.

Muzikaal is Monteverdi’s L’Orfeo zeer afwisselend. De opera begint met een instrumentale toccata (mp3 – bron). Ook in het vervolg van de opera is de rol van het orkest groot. Gedurende het gehele werk zijn er vele zogenaamde ritornello’s, korte instrumentale stukjes: (mp3 – bron).
Natuurlijk is er ook Orpheus zelf. Hij bezingt zijn liefde voor Euridice: (mp3 – bron). Het koor van nymfen en herders roept op om in Orpheus’ vreugde te delen: (mp3 – bron). Maar dan komt een booschapper het slechte nieuws van de dood van Euridice brengen: “Jouw liefelijke Euridice, jouw geliefde bruid… is dood” (mp3 – bron). Beroemd is de virtuoze aria waarin Orpheus Charon probeert te bewegen hem toe te laten tot de onderwereld: “Possente spirito e formidabil nume…” (mp3 – bron).

Het is onmogelijk om de hele opera hier de revue te laten passeren, maar hopelijk geven deze voorbeelden een indruk van de wijze waarop Monteverdi dit verhaal getoonzet heeft. Het verdient zeker aanbeveling om er eens rustig voor te gaan zitten en deze opera in zijn geheel te bekijken of te beluisteren.

Aanbevolen cd’s en dvd’s

Monteverdi l’Orfeo. Door: Coro Antonio Il Verso – Ensemble Elyma – Gabriel Garrido (K617 109-2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com

DVD Monteverdi – L’Orfeo. Door: Amsterdam Opera (Opus Arte DVD OA0928 D)

Meer info: Bol.com

Aanbevolen boeken en bladmuziek

De volledige partituur van deze opera is gratis als pdf te downloaden bij Choral Public Domain Library: Monteverdi – L’Orfeo.

Wie rond 1580 in Florence een bezoekje bacht aan het huis van graaf Giovanni de’ Bardi, had grote kans daar een groepje geleerde mannen aan te treffen. De leden van deze Camerata Bardi waren niet de eersten de besten. Onder hen waren dichters, componisten en geleerden. Zo waren daar de componisten Giulio Caccini en Vincenzo Galilei (jawel, de vader van…), maar ook waren er banden met de geleerde Girolamo Mei, die een deskundige was op het gebied van de Griekse oudheid. Deze Mei had diepgaande studie gemaakt van de muziek die gebruikt werd bij de Griekse theatervoorstellingen. Een van zijn conclusies was dat de tragedies en comedies door de oude Grieken in hun geheel gezongen werden; één-stemmig, wel te verstaan. Daarbij waren zij in staat om hun toeschouwers tot tranen toe te roeren. Dat laatste sprak de heren van de Camerata Bardi zo aan, dat ze op zoek gingen naar muzikale middelen om in hun tijd hetzelfde te bereiken.

Het is voor ons zo vanzelfsprekend dat muziek bedoeld is om je emotioneel te raken, dat we ons bijna niet voor kunnen stellen dat het ooit anders is geweest. Toch werd het in de Middeleeuwen en in de Renaissance niet zo belangrijk gevonden wat de emotionele reactie van de luisteraar was. Het ging er meer om hoe de muziek samengesteld (ge-componeerd) was. Het meerstemmige bouwwerk was in eerste plaats een doel op zich. Natuurlijk kan de resulterende muziek de luisteraar emotioneel raken, maar dat was niet de eerste zorg van de componist. Het was dus vrij revolutionair wat daar in Florence gebeurde.

De geleerde heren in het huis van Bardi hadden dan ook grote moeite met de meerstemmige muziek. Een werk als dit zouden ze ongetwijfeld afgekeurd hebben: (mp3 – bron). In dit zes-stemmig motet van Nicolas Gombert (c.1495-c.1560) krijgt de luisteraar allerlei indrukken door elkaar te verwerken. Dat kon natuurlijk nooit ergens toe leiden. Nee, er moest één stem tegelijk klinken. Dan had de muziek alle gelegenheid om de luisteraar te ontroeren. Dit leidde tot de uitvinding van de monodie, een manier van zingen waarbij één zangstem tegelijk klonk, die begeleid werd door eenvoudige akkoorden: (mp3 – bron).

Deze nieuwe stijl werd in eerste plaats toegepast op het toneel. De eer voor het componeren van de eerste opera is aan de componisten Jacopo Peri en Jacopo Corsi, die in 1598 de muziek schreven voor de opera Daphne. Deze muziek is echter verloren gegaan. De vroegste opera waar we de muziek wel van hebben is Euridice, met muziek van Jacopo Peri en Giulio Caccini. Het voorbeeld van de monodie, hierboven, komt uit deze opera. De publicatie van deze opera in 1600 markeert een belangrijke vernieuwing in de westerse muziek. Dit jaartal wordt daarom beschouwd als het begin van de Barok.

Aanbevolen cd’s

Jacopo Peri – Euridice. Door: Choruses of Hades, Ensemble Arpeggio & Roberto De Caro (ARTS 47276-2)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com

Op deze site mag een verhaaltje over St. Cecilia niet ontbreken. Wellicht vraagt u zich af wat een katholieke heilige met klassieke muziek te maken heeft, maar dat zal snel duidelijk worden.

Over de historische toedracht is zeer weinig bekend. Het is niet eens zeker wanneer zij leefde; in ieder geval in de eerste eeuwen van het christendom. Het verhaal gaat dat zij met een zekere Valerianus moest trouwen. Zij maakte hem duidelijk dat er een engel over haar maagdelijkheid waakte. Als Valerianus haar zou ontmaagden, zou het niet zo best met hem aflopen. Valerianus wilde die engel zelf wel eens zien. Dat gebeurde, waarna hij zich tot het christendom bekeerde. Dat maakte hen beide echter tot gezochte personen. Zij werden opgepakt en veroordeeld tot de dood. Na een mislukte poging tot onthoofding leefde Cecilia nog drie dagen, badend in haar eigen bloed, waarna ze stierf. Voor haar sterven gaf zij de opdracht dat haar huis een kerk moest worden. Over de vervulling van die laatste wens heeft ze niet te klagen, want zelfs heden ten dage staat op die plek in Rome nog een kerk.

De reden dat St. Cecilia hier ter sprake komt heeft echter niet zoveel met haar martelaarschap te maken. In haar levensbeschrijving staat dat zij op haar huwelijksfeest in haar hart tot God zong, terwijl anderen allerlei instrumenten bespeelden. Het latijnse woord voor "stem" is "organum". Waarschijnlijk is dit later verkeerd begrepen waardoor zij het orgel als attribuut kreeg. Vanaf de veertiende eeuw wordt zij met de muziek in verband gebracht en wordt ze meestal met een orgeltje afgebeeld. Toen in 1584 in Rome het instituut voor de kerkmuziek werd opgericht, werd zij één van de beschermheiligen, en daarmee ook de beschermheilige van de kerkmuziek. In de negentiende eeuw is zelfs een belangrijke hervormingsbeweging binnen de katholieke kerkmuziek naar haar vernoemd: het Cecilianisme.

Rafaël - St. Cecilia

Eén van de bekendste afbeeldingen van haar is in 1515 gemaakt door Rafaël. Ze is in extase afgebeeld, luisterend naar de zingende engelenkoren. De instrumenten die aan haar voeten liggen zijn kapot, en ook het orgeltje dat ze in haar handen houdt, valt uit elkaar. Zo laat ze de aardse muziek achter zich, om zich geheel op het volmaakte, het hemelse, te richten.

Het zal niet verbazen dat er muziek gemaakt is voor St. Cecilia. Vooral in Engeland zijn voor haar feest, op 22 november, een aantal grote werken geschreven. Eén van de vroegste voorbeelden is de Ode for St. Cecilia’s Day van Henry Purcell (1692) (mp3 – bron):

Hail, bright Cecilia! fill ev’ry heart
With love of thee and thy celestial art;

Een voorbeeld uit de twintigste eeuw is de Hymn to St. Cecilia, die in 1942 door Benjamin Britten werd gecomponeerd (mp3 – bron):

Blessed Cecilia, appear in visions
To all musicians, appear and inspire:
Translated Daughter, come down and startle
Composing mortals with immortal fire.

Aanbevolen cd’s

Henry Purcell – Hail, bright Cecilia!. Door: Gabrieli Consort and Players – Paul McCreesh (Archiv 445882-2)

Meer info: Amazon.com

Purcell: Odes for Saint Cecilia’s Day. Door: (Harmonia Mundi France HAR 901643)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com

Benjamin Britten. Door: The Sixteen – Harry Christophers (Collins 12862)

Meer info: Amazon.com

Blest Cecilia: Britten Choral Works I. Door: The Sixteen – Harry Christophers (Coro COR16006)

Meer info: Bol.com of Amazon.com of Emusic.com